سونوگرافی یکی از خدمات پاراکلینیکی پرتقاضا به شمار میرود که برای تشخیص ناهنجاریها و ضایعات زیرپوستی از طریق امواج فراصوت به کار گرفته میشود. این روش تشخیصی برای بارداری نیز کاربردی است. اگر تجربه انجام سونوگرافی را داشته باشید، حتما با ژل سونوگرافی هم آشنایی دارید. بدون این ژل، انجام سونوگرافی عملا غیرممکن است اما چرا استفاده از یک ژل میتواند عملکرد دستگاههای قدرتمند را تحت تاثیر قرار دهد؟ در این مقاله پاسخی برای این پرسش به شما ارائه خواهیم داد.
اپراتور سونوگرافی، همیشه قبل از انجام کار خود، ژل سونوگرافی که عموما بیرنگ است را روی بدن شما میریزد و سپس دستگاه را با بدن ارتباط میدهد. علت این کار را نه صرفا ضدعفونی سطح پوست بلکه میتوان در نحوه عملکرد دستگاه سونوگرافی جستجو کرد. دستگاه سونوگرافی بر مبنای امواج فراصوت (اولتراسونیک) کار میکند و با فرستادن این امواج به سمت بدن و سپس بررسی موج برگشتی، تصاویر داخل بدن شما را میسازد.
در این بین، یک عامل مخرب وجود دارد که میتواند کیفیت و شدت امواج برگشتی را به شدت کاهش دهد. متاسفانه این عامل بسیار هم فراوان و در دسترس است: هوا! هم در محیط اطراف و هم در حفرههای ریز روی پوست مقداری هوا وجود دارد. در صورتی که بین دستگاه فرستنده و بدن شما هوا قرار بگیرد، موجها شدت خود را از دست میدهند و دقت تصاویر نیز افت میکند. به همین دلیل، از ژل سونوگرافی استفاده میشود که دستگاه را کاملا به بدن میچسباند و جلوی ورود هوا را میگیرد.
با استفاده از ژل سونوگرافی است که شما میتوانید تصویر فرزند خود را در زمان بارداری به صورت غیرمستقیم روی نمایشگر ببینید. بررسی میزان چربی کبد، غدد سرطانی و… همه و همه به لطف ژل سونوگرافی ضدعفونی امکانپذیر است. از آنجا که این ژل امواج فراصوت را کنترل میکند، به آن ژل اولتراسوند هم گفته میشود. ژل اولتراسوند در حقیقت قهرمان گمنام تصویربرداری پزشکی است؛ ممکن است شما آن را نشناسید اما این ژل، عاملی کلیدی در سونوگرافی به شمار میرود.
نکته مهم دیگر در مورد ژل سونوگرافی این است که چه ترکیباتی این ژل را میسازند و آیا این ژل از نظر سلامتی مشکلی برای بدن به وجود میآورد یا خیر. در پاسخ باید بگوییم که تمام ترکیبات سازنده این ژل کاملا بیخطر هستند و هیچ آزمایش و تحقیقی نتوانسته به ضرر این ژل برای پوست اشاره کند. ژل سونوگرافی ترکیبی از آب، گلیسرین و پروپیلن گلیکول است که گاهی به آن رنگهای مجاز نیز اضافه میشود.
بیس این ژل آب است و بالغ بر 80 درصد حجمی آن را آب تشکیل میدهد. علت احساس خنکی و سرمایی که ژل ایجاد میکند نیز تبخیر همین آب با تماس پوستی آن میباشد. نمونههای استاندارد ژل سونوگرافی ضدعفونی هیچ نوع ماده مضری از قبیل پارابن و مواد حساسیتزا ندارند. بنابراین، میتوان این ژل را یک انتخاب ایمن و سالم دانست که کاری جز کمک به تصویربرداری انجام نمیدهد.
نوع دیگری از ژل که در بازار بسیار متداول است، ژل لوبریکانت میباشد. ژل لوبریکانت از نظر ترکیبات سازنده و کاربردها کاملا با ژل سونوگرافی اولتراسوند متفاوت است. کلینیکهای سونوگرافی باید مراقب باشند که اشتباها این دو را به جای همدیگر استفاده نکنند. در جدول زیر، تفاوت ژل اولتراسوند و لوبریکانت را بررسی خواهیم کرد.
| ویژگی | ژل سونوگرافی ضدعفونی | ژل لوبریکانت |
| ترکیبات سازنده | آب – گلیسیرین – پروپیلن گلیکول | آب و سیلیکون یا روغن |
| کاربرد | تصویربرداری – فیزیوتراپی و لیزر | برخی از جراحیها – روابط جنسی – معاینات زنان |
| هدف از استفاده | انتقال بهتر امواج صوتی | کاهش اصطکاک و روانکنندگی |
| تاثیر روی فرستنده امواج دستگاه | محافظت از فرستنده | احتمال آسیب به سنسورهای دستگاه |
با توجه به اینکه امروزه سونوگرافی برای تشخیص بیماریهای گوناگونی به کار گرفته میشود، ژل سونوگرافی هم انواع مختلفی دارد که برای کاربردهای مختلف و شرایط گوناگون بیماران بهینه شده است. طبیعتا با توجه به کاربرد، ترکیبات هر ژل نیز با دیگر انواع کمی متفاوت خواهد بود. در ادامه برخی از مهمترین انواع ژل سونوگرافی را بیشتر بررسی خواهیم کرد.
سادهترین و ارزانترین نوع ژل سونوگرافی، نوع غیر استریل آن است که برای تشخیص بارداری بیشترین استفاده را دارد. بیمارانی که دارای پوست سالم باشند هم معمولا با همین نوع ژل، سونوگرافی میشوند. این ژل با آب، گلیسرین، قوامدهنده و تری اتانول آمین به عنوان تنظیمکننده pH ساخته میشود و برای نگهداری بیشتر، ممکن است مقدار کمی پارابن هم داشته باشد.
برخی از کاربردهای سونوگرافی باید در شرایط استریل و کاملا ضدعفونی شده انجام شوند. به این منظور، از ژل سونوگرافی ضدعفونی یا استریل استفاده میشود. مراکز سونوگرافی برای معاینات واژینال، رکتال و بررسی زخمهای باز از این ژل بهره میبرند. ترکیبات ژل استریل تفاوتی با ژل غیراستریل ندارد؛ صرفا در ساخت آن از مواد حساسیتزا و نگهدارنده استفاده نمیشود.
لیدوکائین یکی از مواد بیحسکننده مشهور دنیای پزشکی است. افزودن مقداری از آن به ژل سونوگرافی میتواند سطح پوست یا داخل بدن را بیحس کند. برای پروبهای داخلی معمولا از ژل بیحسکننده استفاده میشود.
در صورتی که قصد استفاده از ژل برای انجام اکوی قلب را داشته باشید، باید از ژل تخصصی اکو استفاده کنید. این ژل با شرایط آزمایش اکو بهینهسازی شده و بافت آن امپدانس صوتی نزدیکتری به قلب دارد. شفافیت این ژل بالاتر از ژل معمولی است و با کاهش چشمگیر نویز، صدا را بهتر منتقل میکند.
ممکن است شرایط یا ترجیحات بیمار طوری باشد که سرمای اولیه استفاده از ژل سونوگرافی برای او مناسب نباشد. در این شرایط، میتوان از ژل گرمشونده استفاده کرد که امکان پیشگرمایش دارد و میتوان آن را قبل از استفاده گرم نمود. از نظر فرمول هیچ تفاوتی بین این ژل و دیگر انواع ژل وجود ندارد اما دمای مصرف آن کمی بالاتر از ژل نرمال میباشد.
ژل سونوگرافی میتواند بسته به شرایط بیمار و درخواست پزشک برای بیماریها و مشکلات متعددی به کار رود. کاربرد این ژل صرفا محدود به سونوگرافی نیست و برای معاینات دیگر هم به کار گرفته میشود. برخی از مهمترین کاربردهای ژل سونوگرافی ضدعفونی عبارتاند از:
در محیط کلینیک سونوگرافی، حفظ سلامت ژل از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا هر نوع تغییری در ساختار ژل میتواند فرآیند سونوگرافی را با مشکل مواجه کند. رعایت برخی نکات ساده میتواند شرایط را برای ماندگاری طولانی مدت ژل فراهم کند و صرفه اقتصادی بیشتر برای فضاهای درمانی ایجاد نماید. در ادامه برخی از نکات مربوط به نگهداری دقیق ژل را بررسی خواهیم کرد.
1) ژل سونوگرافی ضدعفونی باید در دمای بین 15 تا 30 درجه قرار بگیرد. یخزدگی بافت ژل را تخریب میکند و گرمای زیاد نیز منجر به فساد آن خواهد شد.
2) درب بطری ژل بعد از هر بار استفاده باید بسته شود.
3) مراقب باشید بطری با سطح پروب یا پوست بیمار تماس نداشته باشد. در صورتی که این اتفاق افتاد، درب آن را با الکل 70 درصد تمیز کنید.
4) در هیچ شرایطی ژل را به بطری باز نگردانید.
5) برای پروبهای داخلی فقط از ژل استریل تکی استفاده کنید.
6) تاریخ انقضای ژل را مرتبا بررسی کنید. مشاهده علائمی نظیر تغییر رنگ، بوی غیرعادی، دوفاز شدن یا حبابهای بیش از حد به معنای فاسد شدن ژل است.
7) بطری ژل را قبل از استفاده تکان ندهید. حبابهای زیاد در بافت ژل روند تصویربرداری را کند و بیکیفیت میکنند.
مانند هر کالای دیگری، بازار خرید ژل سونوگرافی هم از اجناس باکیفیت و بیکیفیت تشکیل شده است. خریداران باید دقت کنند که ژل خریداری شده کیفیت لازم را داشته باشد تا هم از ضرر مالی جلوگیری شود و هم کیفیت کار در کلینیک بهبود پیدا کند. به طور کلی، شاخصههای زیر در خرید ژل سونوگرافی حائز اهمیت هستند:
1) گرانروی یا ویسکوزیته ژل باید در محدوده مناسب باشد؛ به بیان بهتر ژل نباید بافت سفت و غلیظی داشته باشد و جلوی حرکت دستگاه را بگیرد و همچنین نباید بافت شل و رقیقی داشته باشد که روی سطح پوست جاری شود.
2) هیچ حباب هوایی نباید در ساختار ژل به چشم بیاید. حبابهای هوا منجر به نویز تصویر میشوند.
3) ژل باید کاملا شفاف بوده و هیچ بخشی از آن دارای ذرات معلق، تهنشین شده و… نباشد.
4) از آنجا که هدف ژل سونوگرافی انتقال بهتر امواج صوتی است، ضریب انتقال صوتی ژل باید طوری باشد که به ضعیف شدن امواج منجر نشود.
5) ژل نباید روی پوست سوزش ایجاد کند. از نظر اسیدیته، ژل سونوگرافی باید اسید رقیق باشد (pH بین 5.5 تا 7)
6) هر نوع خاصیت خورندگی میتواند منجر به آسیبدیدگی تجهیزات شود.
7) ترکیبات به کار رفته در ساخت ژل نباید شامل مواد مضری نظیر الکل، چربی و لاتکس باشد.
8) ژل باید به راحتی با دستمال تمیز شود.
در ایران برندهای زیادی وجود دارند که میتوانند انتخاب مطمئن و بدون ریسکی برای کلینیک شما باشند. این برندها در طول زمان کیفیت خود را اثبات کردهاند و سازگاری خوبی با تجهیزات، پوست انسان و امواج صوتی داشتهاند. برندهای شفا، کیمیا طب، سافتژل و هپسان از بین برندهای ایرانی و آکواسونیک، پارکر، سونوژل و ساتر در بین خارجیها کیفیت خوبی از خود نشان دادهاند.
جمعبندی
ژل سونوگرافی یکی از لوازم ضروری برای بسیاری از فرآیندهای تشخیصی پزشکی از جمله سونوگرافی، فیزیوتراپی، اکوی قلب و معاینات داخلی است. در این مقاله ضمن بررسی مواد سازنده، کاربردها و ویژگیهای این ژل، نکات مهم برای خرید و نگهداری از آن را نیز بیان کردیم.
به خاطر داشته باشید که کیفیت ژل سونوگرافی روی کیفیت تصویربرداری و در نتیجه کیفیت تشخیص پزشک موثر است. از آنجا که تهیه ژل از نظر قیمت چندان کالای گرانقیمتی به شمار نمیرود، بهتر است کیفیت را در دستور کار قرار دهید تا بهترین نتیجه را از عملکرد دستگاه و اپراتور دریافت نمایید.
ژل سونوگرافی باکیفیت باید دارای بافت یکنواخت و بدون حباب، غلظت مناسب، بستهبندی مناسب (استریلیزه) و اسیدیته نرمال باشد تا بهترین نتیجه را ارائه دهد.
از آنجا که ژل جلوی تاثیر اکسیژن روی امواج اولتراسونیک را میگیرد، استفاده از ژل با کیفیت پایین به کاهش کیفیت تصویر منجر میشود؛ به طوری که عملا چیزی از تصویر قابل رویت نخواهد بود.
عوامل مختلفی از جمله نوع ژل، مواد سازنده، برند تولیدکننده، نرخ ارز و ایرانی یا خارجی بودن ژل میتواند روی قیمت آن تاثیر داشته باشد.
ژل لوبریکانت صرفا کاربرد روانکنندگی دارد و برای دستگاه مناسب نیست اما ژل سونوگرافی کاملا با دستگاه سازگاری دارد و با هدف انتقال بهتر امواج صوتی استفاده میشود.
به دلیل استفاده از مواد سالم و بدون حساسیت، این ژل نمیتواند حساسیت پوستی خاصی ایجاد کند.
ژل سونوگرافی به دلیل اینکه بر پایه آب است، به راحتی با یک دستمال نمدار پاک میشود و هیچ دردسری ایجاد نمیکند.
خب این ژل سونوگرافی که میگن مال چی هست؟ توی درمونگاه همیشه دیدمش اما نمیدونستم دقیقاً چیکار میکنه.ممنون محتوای خوبی بود.
خیلی خوشحالیم که محتوای مقاله براتون مفید بوده
من چند وقتِ پیش یه جایی دیدم نوشته بود این ژلا برای بهتر دیدن تصویر سونوگرافی ضروریه خب چرا اصلاً اینطوریه؟
ژل سونوگرافی در واقع یه مادهی رساناست که بین پروب دستگاه سونوگرافی و پوست قرار میگیره تا امواج صوتی بدون هیچ مانعی منتقل بشن. اگه ژل نباشه، هوا بین پروب و پوست قرار میگیره و چون هوا رسانای خوبی نیست، تصویر واضحی روی مانیتور دیده نمیشه. به همین خاطر استفاده از ژل باعث میشه تصویر اندامها کاملاً شفاف و دقیق نمایش داده بشه
این ژل سونوگرافی چیه دقیقا؟خیلی میگن مهمه تو کاربردهاش،ولی من نمیدونم چرا؟
ژل سونوگرافی مایعی شفاف و بیبوئه که پایه آب داره و هیچ ماده مضری توش نیست. هدفش انتقال بهتر امواج صوتیه تا تصویر با جزئیات بالا ثبت بشه.
ژل سونوگرافی برای چی دقیقاً استفاده میشه؟من همیشه میشنوم که لازمه ولی نمیفهمم چرا انقدر مهمه؟
برای ایجاد ارتباط مؤثر بین پروب دستگاه و پوست بدن استفاده میشه تا امواج صوتی بدون بازتاب اضافی حرکت کنن. بدون اون، تصویری واضح نخواهیم داشت
من شنیدم ژل سونوگرافی باعث میشه تصاویر واضحتر بشه،ولی چرا بیژل نمیشه؟چیزی توش هست که بدونش نمیشه؟
بیژل نمیشه چون امواج صوتی در هوا پخش میشن و به بدن نفوذ نمیکنن. ژل محیط رسانای صوتی ایجاد میکنه تا امواج با حداقل اتلاف انرژی منتقل بشن
ژل سونوگرافی که میگید چه فرقی با بقیه ژلها داره؟
تفاوت اصلیش در ترکیب بدون چربی و رسانایی صوتی بالاست. بر خلاف ژلهای آرایشی یا درمانی، این نوع برای کار با دستگاههای تصویربرداری طراحی شده.
راستی این ژل سونوگرافی واقعا کیفیت تصویره بهتر میکنه؟یا الکی میگن فقط واسه تبلیغه؟توی مقالهها چیزای مختلفی نوشته بودن
نه، فقط تبلیغ نیست. ژل نقش واقعی در حذف هوای بین پوست و پروب داره، و همین باعث وضوح و دقت بیشتر در تصویر سونوگرافی میشه.
این ژل سونوگرافیه واقعاً میتونه باعث تغییر کیفیت بشه،من نمیفهمم چرا بیژل کار نمیکن؟نه؟
دقیقاً همینطوره
کیفیت تصویر تا حد زیادی به نوع و ضخامت ژل بستگی داره. بدون ژل، امواج بازتاب پیدا میکنن و تصویر تار
من دقیقاً متوجه نشدم این ژل سونوگرافی به چه درد میخوره اصلاً چرا باید ازش استفاده کنیم میشه بیشتر توضیح بدین؟ نوشته بودید کاربرداش چیه ولی من همچنان گیجم
سلام دوست عزیز. ژل سونوگرافی کمک میکنه تصویر واضحتری ثبت بشه؛ چون بدون ژل امواج صوتی به پوست نفوذ نمیکنن و تصویر تار میشه. کاربرد اصلیش همین انتقال امواجه.
خب یه چیزی بگم من یه بار تجربه خیلی بدی با ژل سونوگرافی داشتم، پوستمو حساس کرد هر کسی هم میخواد استفاده کنه مراقب باشه، توی مقاله کامل توضیح نداده بودین
سلام. احتمالاً به یک مدل خاص حساسیت داشتید. پیشنهاد میکنیم از ژلهای هیپوآلرژنیک فاقد پارابن استفاده کنید. اگر نوع ژل رو بفرمایید، دقیقتر بررسی میکنیم.
میگن ژل سونوگرافی واسه بهتر دیدن تصویر توی سونوگرافیه درسته؟ من همیشه فکر میکردم فقط واسه راحتی دستگاهه، تازه فهمیدم چقدر کاربرد داره ولی راستش هنوزم کامل برام واضح نیست
دقیقاً همینطور هست. ژل باعث میشه امواج بدون برخورد با هوا وارد بدن بشن. بدون ژل دستگاه نمیتونه تصویر واضح بده. اگر خواستید نحوه عملکردش رو تصویری هم توضیح بدم.
راستش یادمه بچه بودم میخواستم بدونم این ژل سونوگرافی چیه حالا که بزرگ شدم تازه فهمیدم برای بهتر دیدن تصویر و جذب امواج استفاده میشه.
خیلی جالبه، تجربههای همه ما همینطوره! خوشحالیم که اطلاعات براتون روشنتر شده. اگر باز هم سوالی بود حتماً بپرسید.
آقا بخدا من اومدم اینجا مطلبو خوندم بعد نمیدونم چرا این ژل سونوگرافی هرچی میزنم پوستمو میسوزونه چرا بعد میگه هیچ ضرری نداره.
سلام. در حالت طبیعی ژل نباید سوزش ایجاد کنه. این مورد معمولاً ناشی از کیفیت پایین ژل یا حساسیت پوستی هست. توصیه میکنیم از ژلهای استاندارد و تایید شده استفاده کنید.
اگر نوع محصول رو بفرمایید، راهنمایی دقیقتر میکنیم.
من راستش همیشه فکر میکردم ژل سونوگرافی فقط یه چیز معمولیه نمیدونستم انقدر کاربرد داره پوستمو حساس کرده بود ولی الان یاد گرفتم بهتر استفاده کنم، کسی تجربه مشابهی داشته؟
سلام. بله برای بعضی افراد ژلهای نامرغوب حساسیت ایجاد میکنن. ژلهای باکیفیت باید بدون بو، بدون رنگ و ضدحساسیت باشن. اگر بخواید چند مدل معتبر معرفی کنم.