ژل سونوگرافی (اولتراسوند) چیست و چگونه کار می کند؟

ژل سونوگرافی، که به آن ژل اولتراسوند یا ژل سونو هم می‌گویند، ژلی بر پایه‌ی آب است که پیش از سونوگرافی روی پوست زده می‌شود. کار اصلی‌اش این است که فاصله‌ی هوایی بین پروب دستگاه و پوست را پر کند تا امواج صوتی بتوانند وارد بدن شوند و تصویر واضحی ساخته شود.

این مقاله برای دو گروه نوشته شده است: کسانی که قرار است سونوگرافی انجام دهند و می‌خواهند بدانند این ژل چیست، و کلینیک‌ها و مراکزی که ژل سونوگرافی می‌خرند و نگهداری می‌کنند.

ژل سونوگرافی چگونه کار می‌کند؟

دستگاه سونوگرافی امواج صوتی با فرکانس بالا (فراصوت) به بدن می‌فرستد. این امواج به بافت‌ها و اندام‌ها برخورد می‌کنند، بخشی از آن‌ها به دستگاه برمی‌گردد و دستگاه از روی همین بازتاب‌ها تصویر می‌سازد.

امواج فراصوت از هوا به‌خوبی عبور نمی‌کنند. حتی وقتی پروب را محکم روی پوست بگذارید، بینشان لایه‌ی نازکی از هوا باقی می‌ماند که جلوی رسیدن امواج به بدن را می‌گیرد. ژل سونوگرافی این فاصله را پر می‌کند و مسیر عبور امواج را پیوسته نگه می‌دارد. نتیجه، تصویری واضح‌تر و قابل‌اعتمادتر است.

ژل سونوگرافی از چه موادی ساخته شده است؟

بیشتر ژل‌های سونوگرافی بر پایه‌ی آب ساخته می‌شوند. در کنار آب، موادی مثل گلیسیرین یا پروپیلن گلیکول، یک ماده‌ی قوام‌دهنده برای غلظت مناسب و یک تنظیم‌کننده‌ی pH در ترکیب آن‌ها به کار می‌رود. بعضی نمونه‌ها نگه‌دارنده هم دارند. بیشتر ژل‌ها شفاف‌اند، اما در بعضی نمونه‌ها رنگ مجاز هم اضافه می‌شود.

آیا ژل سونوگرافی بی‌خطر است؟

ژل سونوگرافی در طول معاینه فقط با سطح پوست در تماس است و بعد از پایان کار با دستمال پاک می‌شود. با این حال، دو سؤال برای بیماران بیشتر از بقیه پیش می‌آید: اینکه ژل روی پوست، به‌خصوص پوست حساس، واکنشی ایجاد می‌کند یا نه، و اینکه استفاده از آن در دوران بارداری چه ملاحظاتی دارد. در ادامه هر کدام را جدا توضیح می‌دهیم. در هر دو حالت، اگر سابقه‌ی حساسیت یا نگرانی خاصی دارید، بهتر است پیش از معاینه آن را با پزشک یا اپراتور در میان بگذارید.

ژل سونوگرافی و پوست

ژل سونوگرافی فقط روی پوست زده می‌شود و بعد از معاینه با دستمال پاک می‌شود.

اگر سابقه‌ی حساسیت پوستی دارید، یا قبلاً بعد از سونوگرافی دچار خارش یا قرمزی شده‌اید، پیش از معاینه به اپراتور یا پزشک اطلاع دهید.

ژل سونوگرافی در بارداری

در سونوگرافی بارداری، ژل روی پوست شکم زده می‌شود.

اگر در دوران بارداری پوستتان حساس‌تر شده، این موضوع را پیش از سونوگرافی با پزشک یا اپراتور در میان بگذارید.

تفاوت ژل سونوگرافی و ژل لوبریکانت چیست؟

ژل سونوگرافی برای انتقال امواج صوتی ساخته می‌شود و ژل لوبریکانت برای کم کردن اصطکاک. ظاهرشان ممکن است شبیه باشد، اما هدف ساختشان یکی نیست و نباید بدون تأیید سازنده‌ی دستگاه به‌جای هم استفاده شوند.

ویژگی	ژل سونوگرافی	ژل لوبریکانت
هدف اصلی	انتقال امواج صوتی بین پروب و پوست	کاهش اصطکاک
پایه‌ی ترکیب	معمولاً آب	بسته به نوع: آب، سیلیکون یا روغن
کاربرد	سونوگرافی و فیزیوتراپی با امواج فراصوت	معاینات و اقدامات پزشکی که به روان‌کننده نیاز دارند

ژل سونوگرافی چه انواعی دارد؟

ژل‌های سونوگرافی را معمولاً بر اساس استریل بودن و کاربرد تخصصی دسته‌بندی می‌کنند:

• ژل غیراستریل: رایج‌ترین نوع، برای معاینه روی پوست سالم، مثل سونوگرافی شکم و بارداری.

مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) توصیه می‌کند در سونوگرافی پیش از اقداماتی که پوست را سوراخ می‌کنند (مثل تزریق یا نمونه‌برداری با هدایت سونوگرافی) یا در حین آن‌ها، از محصولات ژل سونوگرافیِ تک‌مصرفی استفاده شود که روی برچسبشان «استریل» درج شده است:

• ژل استریل: در بسته‌بندی استریل و معمولاً تک‌مصرف عرضه می‌شود و برای موقعیت‌هایی به کار می‌رود که خطر عفونت وجود دارد، مثل معاینه با پروب داخلی یا نزدیک زخم.
• ژل لیدوکائین‌دار: حاوی داروی بی‌حس‌کننده‌ی موضعی است و فقط با تشخیص و دستور پزشک استفاده می‌شود.
• ژل مخصوص اکوی قلب: برای تصویربرداری از قلب عرضه می‌شود. اگر در کلینیک قلب علاوه بر اکو، نوار قلب هم گرفته می‌شود، برای ثبت و چاپ نتیجه‌ی آن به کاغذ نوار قلب مخصوص همان دستگاه نیاز است.
• ژل گرم‌شونده: پیش از مصرف گرم می‌شود تا تماسش با پوست برای بیمار راحت‌تر باشد.

تفاوت ژل سونوگرافی پزشکی و ژل اولتراسونیک صنعتی چیست؟

ژل صنعتی برای تست فلزات ساخته می‌شود و برای پوست انسان مناسب نیست.

این ژل در تست غیرمخرب قطعات صنعتی (NDT) استفاده می‌شود. ترکیبات آن با ژل پزشکی فرق دارد. همیشه ژلی بخرید که روی برچسبش «مصرف پزشکی» نوشته شده باشد.

ژل سونوگرافی چه کاربردهایی دارد؟

کاربرد اصلی این ژل در تصویربرداری است، اما در چند حوزه‌ی دیگر هم که با امواج فراصوت کار می‌کنند استفاده می‌شود:

• تصویربرداری تشخیصی: سونوگرافی شکم، لگن و بارداری، اکوی قلب و سونوگرافی داپلر عروق.
• درمانی: فیزیوتراپی با دستگاه اولتراسوند.
• زیبایی: بعضی دستگاه‌های لیزر و درمان پوست.
• دامپزشکی: سونوگرافی حیوانات.

ژل سونوگرافی را چطور نگهداری کنیم؟

نگهداری درست هم کیفیت ژل را حفظ می‌کند و هم جلوی آلوده شدن آن را می‌گیرد:

• ژل را در دمایی که سازنده روی برچسب نوشته نگه دارید و از یخ‌زدگی و گرمای زیاد دور کنید.
• بعد از هر بار مصرف، درب بطری را ببندید.
• نوک بطری نباید با پروب یا پوست بیمار تماس پیدا کند. اگر تماس پیدا کرد، آن را طبق دستورالعمل کنترل عفونت مرکز تمیز کنید.
• ژل اضافه را دوباره به بطری برنگردانید.
• برای پروب‌های داخلی، از ژل استریل تک‌مصرف استفاده کنید.
• تاریخ انقضا را چک کنید. تغییر رنگ، بوی غیرعادی یا ظاهر ناهمگن نشانه‌ی خراب شدن ژل است.
• بطری را تکان ندهید تا حباب در ژل ایجاد نشود.

[برای این قسمت به این داده نیاز است: دمای نگهداری، از برچسب یا راهنمای سازنده؛ و روش ضدعفونی درب بطری، از دستورالعمل کنترل عفونت معتبر.]

هنگام خرید ژل سونوگرافی به چه نکاتی توجه کنیم؟

ژل خوب باید غلظت مناسب، شفافیت بالا و اسیدیته نرمال داشته باشد.

معیار	چرا مهم است
غلظت (ویسکوزیته)	نه خیلی غلیظ، نه خیلی رقیق؛ باید روی پوست بماند و جلوی حرکت پروب را هم نگیرد
بدون حباب	حباب هوا باعث نویز در تصویر می‌شود
شفافیت	ژل باید کاملاً شفاف باشد، بدون ذره‌ی معلق یا ته‌نشین
اسیدیته (pH)	باید نزدیک به pH پوست باشد تا سوزش ایجاد نکند
بدون خاصیت خورندگی	برای جلوگیری از آسیب به تجهیزات
ترکیبات بی‌خطر	نباید الکل، چربی یا لاتکس داشته باشد
قابلیت پاک‌شدن	باید به‌راحتی با دستمال پاک شود

کدام حجم بسته‌بندی برای کلینیک مناسب است؟

انتخاب حجم بسته‌بندی به تعداد معاینه‌های روزانه بستگی دارد. بطری‌های کوچک برای استفاده‌ی مستقیم کنار تخت راحت‌ترند و بسته‌های بزرگ‌تر برای مراکز پرمراجعه به‌صرفه‌ترند. اگر بطری‌ها را از بسته‌ی بزرگ‌تر دوباره پر می‌کنید، این کار را طبق دستورالعمل کنترل عفونت مرکز انجام دهید.

ژل سونوگرافی تنها قلم مصرفی یک مرکز تصویربرداری نیست. اگر خرید ملزومات کلینیک با شماست، مطلب کاغذ پزشکی چیست؟ انواع کاغذهایی را معرفی می‌کند که دستگاه‌های پزشکی برای ثبت و چاپ نتایج استفاده می‌کنند.

جمع‌بندی

ژل سونوگرافی ابزار ساده‌ای است که بدون آن تصویربرداری با امواج فراصوت ممکن نیست. برای بیماران، مهم‌ترین نکته این است که اگر حساسیت پوستی دارند، پیش از معاینه اطلاع دهند. برای کلینیک‌ها، انتخاب نوع درست ژل (استریل یا غیراستریل)، نگهداری طبق دستور سازنده و رعایت نکات کنترل عفونت اهمیت دارد.

سؤالات متداول درباره‌ی ژل سونوگرافی

آیا می‌توان به‌جای ژل سونوگرافی از ماده‌ی دیگری استفاده کرد؟

بهتر است فقط از ژلی استفاده شود که برای سونوگرافی ساخته شده است. مواد دیگر ممکن است امواج را به‌خوبی منتقل نکنند یا برای پروب دستگاه مناسب نباشند.

چرا ژل سونوگرافی روی پوست سرد است؟

ژل پایه‌ی آبی دارد و معمولاً در دمای اتاق نگهداری می‌شود، به همین دلیل روی پوست خنک حس می‌شود. بعضی مراکز برای بیمارانی که به سرما حساس‌اند از ژل گرم‌شونده استفاده می‌کنند.

آیا ژل سونوگرافی روی لباس لک می‌گذارد؟

ژل‌های پایه‌ی آب معمولاً با آب یا دستمال مرطوب پاک می‌شوند.

قیمت ژل سونوگرافی به چه عواملی بستگی دارد؟

نوع ژل (استریل یا غیراستریل)، برند، حجم بسته‌بندی و ایرانی یا خارجی بودن آن روی قیمت اثر می‌گذارد.